Doanh nghiệp nào bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính?

Doanh nghiệp nào bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính? Theo nguyên tắc chung, nhóm phải kiểm toán gồm đơn vị có lợi ích công chúng như công ty đại chúng, doanh nghiệp niêm yết, tổ chức tín dụng, công ty chứng khoán và công ty bảo hiểm; doanh nghiệp nhà nước; và doanh nghiệp vượt ngưỡng quy mô về tài sản, doanh thu hoặc số lao động theo quy định hiện hành. Doanh nghiệp ngoài các nhóm này vẫn có thể phải kiểm toán khi ngân hàng, đối tác hoặc cổ đông yêu cầu. Bài này giúp Quý khách đối chiếu doanh nghiệp của mình với từng nhóm, hiểu quy trình và chuẩn bị hồ sơ trước khi làm việc với đơn vị kiểm toán.

Kiểm toán bắt buộc là gì?

Kiểm toán báo cáo tài chính là việc kiểm toán viên độc lập đánh giá xem báo cáo tài chính có được trình bày trung thực, hợp lý và phù hợp chuẩn mực kế toán hay không. Kiểm toán bắt buộc là trường hợp pháp luật yêu cầu doanh nghiệp phải có báo cáo kiểm toán do doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện thực hiện, bất kể chủ sở hữu có muốn hay không. Ngược lại, kiểm toán tự nguyện được thực hiện theo nhu cầu quản trị, vay vốn hoặc hợp tác đầu tư.

Các nhóm doanh nghiệp thường thuộc diện bắt buộc

• Đơn vị có lợi ích công chúng: công ty đại chúng, doanh nghiệp niêm yết và một số tổ chức có ảnh hưởng đến thị trường tài chính.
• Tổ chức tài chính: tổ chức tín dụng, công ty chứng khoán, công ty bảo hiểm và các tổ chức chịu giám sát chuyên ngành khác.
• Doanh nghiệp nhà nước và công ty có vốn nhà nước theo quy định.
• Doanh nghiệp vượt ngưỡng quy mô về tổng tài sản, doanh thu hoặc số lao động trong năm tài chính.
• Đơn vị có yêu cầu riêng từ cơ quan quản lý, quỹ đầu tư hoặc đối tác theo hợp đồng.

Danh sách trên mang tính định hướng. Ngưỡng và điều kiện cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, vì vậy Quý khách cần đối chiếu với văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm lập báo cáo. Nếu doanh nghiệp đang gần ngưỡng, nên theo dõi số liệu từng quý thay vì chờ đến cuối năm.

Cơ sở pháp lý: nguyên tắc chung

Pháp luật kế toán và kiểm toán Việt Nam quy định các đối tượng phải kiểm toán, phạm vi báo cáo cần kiểm toán và trách nhiệm gửi báo cáo cho cơ quan quản lý. Ở mức nguyên tắc, doanh nghiệp cần xác định ba yếu tố: loại hình và lĩnh vực hoạt động, quy mô tại cuối năm tài chính, và các yêu cầu riêng theo hợp đồng hoặc ngành nghề. Báo cáo kiểm toán được thực hiện theo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA), còn báo cáo tài chính được lập theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) hoặc chế độ kế toán áp dụng cho từng loại hình.

Cách kiểm tra doanh nghiệp của Quý khách có thuộc diện bắt buộc không

1. Xác định loại hình: công ty TNHH, công ty cổ phần, công ty đại chúng, tổ chức tín dụng hay doanh nghiệp nhà nước.
2. Lấy số liệu cuối năm tài chính: tổng tài sản, doanh thu thuần và số lao động bình quân.
3. So sánh với ngưỡng đang có hiệu lực, lưu ý một số ngưỡng yêu cầu đối chiếu trong nhiều năm liên tiếp.
4. Rà soát điều lệ, hợp đồng vay vốn và cam kết với nhà đầu tư, vì các điều khoản này có thể buộc kiểm toán dù doanh nghiệp không thuộc nhóm bắt buộc.
5. Nếu còn phân vân, yêu cầu đơn vị tư vấn trả lời bằng văn bản để có căn cứ lưu hồ sơ.

Kiểm toán tự nguyện: khi nào nên làm

Nhiều doanh nghiệp không thuộc diện bắt buộc vẫn chọn kiểm toán vì ba lý do chính. Thứ nhất, ngân hàng thường cần báo cáo đã kiểm toán để xét hạn mức tín dụng. Thứ hai, đối tác hoặc nhà đầu tư muốn đánh giá rủi ro trước khi góp vốn hoặc mua lại cổ phần. Thứ ba, chủ doanh nghiệp muốn có số liệu đáng tin cậy để ra quyết định quản trị. Với doanh nghiệp đang chuẩn bị gọi vốn hoặc sáp nhập, kiểm toán tự nguyện thường mang lại giá trị lớn hơn chi phí phát sinh.

Quy trình kiểm toán tại DAVA

1. Tiếp nhận yêu cầu, trao đổi về loại báo cáo, mục đích sử dụng và thời hạn cần có.
2. Đánh giá rủi ro, lập kế hoạch kiểm toán và thống nhất danh mục tài liệu cần cung cấp.
3. Thực hiện thủ tục kiểm soát nội bộ và kiểm tra chi tiết số dư, giao dịch trọng yếu tại doanh nghiệp.
4. Trao đổi các vấn đề phát hiện với ban điều hành để làm rõ trước khi kết luận.
5. Phát hành báo cáo kiểm toán, thư quản lý (nếu có) và hỗ trợ khách hàng hoàn tất hồ sơ nộp.

Thời gian thực hiện

Thời gian kiểm toán phụ thuộc quy mô doanh nghiệp, số lượng công ty con, khối lượng giao dịch và chất lượng sổ sách. Doanh nghiệp có sổ sách gọn gàng và số liệu được đối chiếu đầy đủ thường hoàn tất nhanh hơn nhiều so với tập đoàn có nhiều đơn vị thành viên. Để tránh chậm trễ, nên chốt số liệu cuối năm sớm, đối chiếu công nợ với khách hàng và nhà cung cấp, và chuẩn bị hồ sơ ngay từ đầu quý kế tiếp. Hạn nộp báo cáo thường gắn với hạn nộp báo cáo tài chính, vì vậy cần lên kế hoạch ngược từ thời điểm đó.

Hồ sơ cần chuẩn bị

• Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, điều lệ và các quyết định thay đổi vốn trong năm.
• Báo cáo tài chính năm, bảng cân đối số phát sinh và sổ cái các tài khoản chính.
• Hợp đồng vay, hợp đồng kinh tế có giá trị lớn và biên bản họp hội đồng thành viên hoặc đại hội đồng cổ đông.
• Biên bản kiểm kê tài sản, danh sách nhân sự và bảng lương để đối chiếu quy mô lao động.
• Hồ sơ thuế trong năm, gồm tờ khai và bảng kê hóa đơn đầu vào, đầu ra.

Chi phí kiểm toán

Chi phí kiểm toán phụ thuộc quy mô, số lượng công ty con, khối lượng giao dịch và mục đích sử dụng báo cáo. Để hình dung mặt bằng chung, Quý khách có thể tham khảo bài phí kiểm toán báo cáo tài chính bao nhiêu và biểu phí tham khảo. Chi phí tuỳ tài sản, hồ sơ và mục đích; liên hệ DAVA để được báo giá chính xác, miễn phí tư vấn.

Các tình huống thường gặp

Doanh nghiệp FDI có công ty mẹ ở nước ngoài

Doanh nghiệp FDI thường cần báo cáo đã kiểm toán để công ty mẹ hợp nhất số liệu, dù luật Việt Nam không bắt buộc trong mọi trường hợp. Lúc này, báo cáo cần đáp ứng cả chuẩn mực Việt Nam lẫn yêu cầu của tập đoàn. Tham khảo thêm quy trình kiểm toán doanh nghiệp FDI.

Doanh nghiệp vừa vượt ngưỡng trong năm

Khi doanh thu hoặc tài sản tăng nhanh, doanh nghiệp có thể rơi vào diện bắt buộc từ năm sau. Nên rà soát số liệu mỗi cuối năm để có kế hoạch chủ động, tránh bị động khi cơ quan quản lý hoặc ngân hàng yêu cầu.

Doanh nghiệp đang vay vốn ngân hàng

Ngân hàng thường yêu cầu báo cáo đã kiểm toán để thẩm định năng lực tài chính. Trong trường hợp này, kiểm toán có thể không bắt buộc theo luật nhưng là điều kiện trong hợp đồng tín dụng. Nên hỏi ngân hàng về mẫu báo cáo và thời hạn ngay từ đầu.

Lưu ý khi chọn đơn vị kiểm toán

• Kiểm tra giấy phép hoạt động kiểm toán và danh sách kiểm toán viên hành nghề trước khi ký hợp đồng.
• Yêu cầu phạm vi công việc, mốc thời gian và trách nhiệm được ghi rõ bằng văn bản.
• Hỏi về cách trao đổi các điểm cần điều chỉnh, để không bị bất ngờ khi sắp phát hành báo cáo.

Thực hiện ở đâu

DAVA có văn phòng tại TP.HCM, Hà Nội và Đà Nẵng, thuận tiện cho doanh nghiệp tại các khu vực này. Với khách hàng ở tỉnh khác, đội ngũ có thể làm việc trực tiếp tại trụ sở hoặc nhà máy của khách, kết hợp trao đổi trực tuyến để giảm thời gian đi lại. Mọi công việc đều được thống nhất phạm vi và tiến độ bằng văn bản.

Vì sao chọn DAVA

• DAVA hoạt động dưới pháp nhân Công ty TNHH Hãng Định Giá và Kiểm Toán Châu Á – AAVC, trong lĩnh vực định giá và kiểm toán.
• Đội ngũ có hơn 15 năm thẩm định giá bất động sản, doanh nghiệp và máy móc thiết bị, nên hiểu rõ tài sản và số liệu mà doanh nghiệp đang nắm giữ.
• Đã từng thẩm định cho toà án, cơ quan nhà nước, ngân hàng và doanh nghiệp, quen với yêu cầu hồ sơ của nhiều bên.
• Tư vấn rõ ràng về phạm vi, chi phí và thời gian trước khi ký hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp không thuộc diện bắt buộc có cần kiểm toán không?

Trong nhiều trường hợp, luật không bắt buộc, nhưng ngân hàng, đối tác hoặc nhà đầu tư có thể yêu cầu. Kiểm toán tự nguyện cũng giúp tăng độ tin cậy của số liệu khi ra quyết định.

Ngưỡng bắt buộc được tính trên năm nào?

Thông thường, ngưỡng được đối chiếu theo số liệu cuối năm tài chính, và có thể xét thêm năm trước theo quy định. Quý khách nên đối chiếu với văn bản hiện hành hoặc hỏi đơn vị tư vấn.

Kiểm toán khác soát xét như thế nào?

Kiểm toán đưa ra mức đảm bảo cao hơn, dựa trên việc thu thập bằng chứng chi tiết. Soát xét đưa ra mức đảm bảo hạn chế hơn, thường dùng cho báo cáo giữa niên độ. Xem thêm bài soát xét báo cáo tài chính bán niên.

Đơn vị kiểm toán cần có điều kiện gì?

Đơn vị kiểm toán phải đáp ứng điều kiện về giấy phép và kiểm toán viên hành nghề theo quy định. Trước khi ký hợp đồng, Quý khách nên yêu cầu kiểm tra thông tin này.

Doanh nghiệp mới thành lập có phải kiểm toán năm đầu không?

Điều này phụ thuộc loại hình, quy mô và kỳ báo cáo đầu của doanh nghiệp. Doanh nghiệp mới cần xác định rõ kỳ kế toán và số dư đầu kỳ để kiểm toán viên đánh giá đúng.

Hồ sơ kiểm toán có cần bản gốc không?

Thông thường cần bản sao có đối chiếu với bản gốc và các chứng từ gốc khi kiểm toán viên yêu cầu. Nên sắp xếp chứng từ theo năm và theo loại ngay từ đầu để rút ngắn thời gian.

Kết luận

Doanh nghiệp nào bắt buộc kiểm toán phụ thuộc vào loại hình, quy mô và yêu cầu chuyên ngành tại thời điểm lập báo cáo. Quý khách nên đối chiếu sớm, chuẩn bị hồ sơ và liên hệ đơn vị kiểm toán trước hạn nộp để tránh rủi ro pháp lý và chi phí phát sinh.